مجموعه شاه ولی تفت در واقع مجموعهای از بناهای تاریخی است که اکثر آنها متعلق به دوره صفوی هستند و براساس روایاتی به خاندان شاه نعمتالله ولی مربوط میشوند. نخستین بنا، حسینیه یا میدان شاه نعمتالله ولی است که از بنای اولیه آن تنها بدنهای مشرف به میدان باقی مانده است. نمای حسینیه با چهار دیوار مربعی در وسط چند محله قرار دارد و سه دروازه آن به سه محله شهر باز میشود. در دورتادور میدان، غرفههایی در دو طبقه و به صورت هلالی قرار دارند که با ستونهای 30 تا 50 سانتی از هم جدا میشوند. در ایام محرم، مردان در غرفههای پایین و زنان در غرفههای بالایی به تماشای مراسم عزاداری میپردازند.
بنای بعدی مسجد شاه ولی تفت است که از خشت و آجر ساخته شده و با کاشیهای رنگی مزین گشته است. دورتادور درب آهنی مسجد نیز با کاشی تزیین شده است و همچنین پنجرههایی مشبک که در دو سوی در قرار دارند نیز با کاشی زینت یافتهاند. محراب مسجد ساده و از سنگ سفید است و با کتیبهای تاریخ 873 و آیاتی از قرآن را نشان میدهد. گنبد آجری دو پوسته مسجد با زمینه چهارگوش و بدون چین و شکن مدور شدهاش، در واقع الگوی گنبد مسجد شیخ لطفالله اصفهان و گنبد کبود تبریز است. چندین پنجره مشبک، کاشیکاریهای تا نیمه دیوار در سراسر مسجد و منبری از چوب نیز از دیگر زیباییهای این مسجدند.
بقعه شاه خلیل ثانی، فرزند شاه نعمتالله ولی در واقع خانقاهی پیوسته به آرامگاه بیبی بوده که چندین بخش دیگر نیز به آن پیوستهاند. دو گنبد کوچک و بزرگ، سه طاقنما و ستونهای بلند از زیباییهای این بقعه هستند. گنبدها با کاشیهای فیروزهای و لاجوردی، نام علی را مکرر نقش کردهاند. از دیگر بناهای مجموعه شاه ولی تفت میتوان از آبانبار شاه ولی، بازار شاه ولی، مدرسه شاه ولی و نخل تاریخی تفت نام برد که نمادی از تابوت امام سوم است و در ماه محرم بر دوش مردم گردانده میشود.
دیدن این مجموعه زیبا از بناهای تاریخی مختلف میتواند کی از برنامههای جالب سفر به استان یزد باشد.