باغ چهل ستون در پیوستگی باغهاییست که ساختار شهری پایتخت زیبای صفوی را جلوهگر میکردند؛ باغهایی چون چهارباغ، هشت بهشت، باغ نسترن، باغ خلعت و ... که البته امروز تنها بعضی از آنها باقی ماندهاند. قدمت کاخ چهل ستون به دوره شاه عباس اول میرسد. در میان این باغ نخستین بار شاه عباس اول بنایی کوچک شامل عمارت کلاهفرنگی و چندین اتاق ساخت؛ اما آنچه ما امروزه به عنوان کاخ چهل ستون اصفهان میشناسیم را شاه عباس دوم بنا کرد. ساخت این کاخ در سال 1057 قمری به پایان رسید؛ تاریخی که بنا بر ماده تاریخ به دست آمده از اشعار گچگرفته سردر کاخ به دست آمده است. این کاخ در دوران سلطنت شاه سلطان حسین دچار حریق شده و سپس مورد بازسازی قرار گرفت و این نکته نیز در اشعار دیگری ثبت شده است.
باغ سه در ورودی دارد؛ از در اصلی که وارد میشوید، درختان شما را به سمت عمارت راهنمایی میکنند؛ درختان چنار، افرای سیاه، کاج ایرانی، نارون و عرعر در میان باغچههای پر گل. سپس به حوض بزرگ سنگی مقابل عمارت میرسید که بیست ستون کاخ با انعکاس در آن، چهل ستون میشود. این کاخ یکی از بناهای مجموعه دولتخانه است که به ابتکار شیخبهایی در پایتخت صفوی احداث شد.
شاه عباس دوم تالار آینه، تالار هجده ستون، دو اتاق بزرگ شمالی و جنوبی در دو طرف تالار آینه، ایوانهای طرفین سرسرای شاهی و حوض مقابل عمارت را به بنا اضافه کرد. این بخشها مملو از نقاشی، گچبری، آینهکاری، معرقکاری و ... هستند. در تالارهای وسیع این بنا بود که شاه عباس مهمانان را به حضور میپذیرفت و پذیرایی و بارعام جریان داشت.
معماری کاخ ترکیبی از عناصر ایرانی، فرنگی و چینی است. ایوان اصلی با 18 ستون هشت ضلعی از جنس چنار و کاج، قسمت اصلی ورودی کاخ است. 4 ستون وسط بر روی پایههای سنگی با سر شیر و انسان قرار دارد و در وسط آنها حوضی سنگی وجود دارد که آب از دهان شیرهای سنگی در آن جاری میشده است. سردر ورودی تالار اصلی با نام تالار آینه شناخته میشود و پر از آینهکاریهای ظریف و زیباست. این تالار بر دو ستون استوار است و از تالار 18 ستون کمی مرتفعتر است. غیر از لچکیها و نقشونگارهای رنگارنگ و طلاکاریها، چندین نقاشی از شاه عباس، شاه اسماعیل، شاه طهماسب و حتی نادرشاه افشار در تالار اصلی مشاهده میشود که بسیاری در دوره ظلالسلطان با گچ پوشیده شده بودند.
کاخ چهل ستون اصفهان یکی از مظاهر زیبایی و شکوه پایتخت صفویان است؛ در دورهای که اصفهان، نصف جهان شد.